Aşılar

Aşı, bağışıklık sistemini virüs veya bakterileri hastalık gelişmeden tanıyıp yok etmek üzere eğiten veteriner bir preparattır. Farklı aşı türlerini kapsar (canlı, inaktif, rekombinant ve diğerleri).

Şunu anlamak önemli: aşı hastalığı tedavi etmez. Vücudu enfeksiyonla karşılaşmaya önceden hazırlar.

Aşı uygulandıktan sonra birkaç aşama gerçekleşir.

1. Bağışıklık sistemi etkenle tanışır. Vücut, "yabancı" bir ajanın ortaya çıktığını anlar. Gerçek virüs hastalığa yol açmasa (ya da hiç bulunmasa) bile, bağışıklık sistemi sanki gerçek bir enfeksiyon olmuş gibi tepki verir.

2. Antikor üretimi başlar. Vücut özel proteinler — antikorlar üretir. Gerçek virüsü hızla tanıyıp etkisiz hale getirebilenler bunlardır.

3. Hafıza hücreleri oluşur. Bu en önemli aşamadır. Bağışıklık sistemi şunları hatırlar: virüsün neye benzediğini; onu ne kadar hızlı yok edeceğini; tam olarak hangi antikorlara ihtiyaç duyduğunu. Bu hafıza birkaç yıl, bazen de (hastalığa bağlı olarak) neredeyse ömür boyu sürebilir.

4. Gerçek bir bulaşma anında bağışıklık sistemi virüsü neredeyse anında tanır, antikorlar çok hızlı üretilmeye başlar, virüs fazla çoğalamaz. Sonuç olarak üç durumdan biri yaşanır: kedi hiç hastalanmaz; hastalığı çok hafif atlatır; ölüm riski onlarca kat azalır.

Kedilerin birçok viral hastalığı pratikte tedavi edilemez. Örneğin: panlökopeni; kuduz; bazı viral lösemi türleri.

Veteriner yalnızca sonuçları tedavi edebilir: susuz kalma; iltihaplanma; ikincil enfeksiyonlar; havale; solunum bozuklukları.

Virüsün kendisini vücut tek başına yenmek zorundadır. Bağışıklık sistemi önceden eğitilmemişse, şansı çok daha düşüktür.

Tam bir bağışıklık yanıtının oluşması zaman alır. Vücudun aşı sonrası yeterli antikor ve hafıza hücresi üretmesi genellikle 2 ila 4 hafta sürer. Bu süre boyunca hayvan hâlâ savunmasızdır.

Genellikle: ilk antikorlar 5-7 gün içinde ortaya çıkar; iyi bir koruma 2-4 hafta içinde oluşur.

Kediler için tüm aşılar iki büyük gruba ayrılır.

Zorunlu aşılar (Core vaccines), yaş, ırk ve yaşam tarzından bağımsız olarak — hayvan hiç dışarı çıkmasa bile — tüm kedilere önerilir. Nedeni basit: hastalık etkenleri eve ayakkabılarla, kıyafetlerle, ellerle ya da eşyalarla taşınabilir.

1. Panlökopeni (Feline Panleukopenia Virus, FPV). Kedilerin en tehlikeli viral hastalığıdır. Kedi vebası, bulaşıcı enterit olarak da bilinir. Bağırsakları, kemik iliğini, bağışıklık sistemini etkiler. Yavru kedilerde ölüm oranı %90'a kadar çıkabilir. Virüs son derece dayanıklıdır ve dış ortamda bir yıldan uzun süre canlı kalabilir.

2. Kedi herpesvirüsü (FHV-1). Viral rinotrakeite yol açar. Başlıca belirtileri: burun akıntısı, göz ülserleri, konjonktivit, hapşırma, öksürük, nefes almakta zorluk. İyileşmeden sonra virüs ömür boyu vücutta kalır, stres altında hastalık geri dönebilir.

3. Kalisivirüs (FCV). Çok yaygın bir virüstür. Ağızda ülserlere, dilde iltihaba, yüksek ateşe, burun akıntısına, topallamaya, bazen ağır zatürreye yol açar. Virüsün pek çok türü olduğundan aşılı bir kedi bazen yine de hastalanabilir, ancak hastalığı çok daha hafif atlatır.

4. Kuduz (Rabies). Belirtiler ortaya çıktıktan sonra neredeyse her zaman ölümcüldür, sadece hayvanlar için değil insanlar için de tehlikelidir. Birçok ülkede, özellikle kedi seyahat ediyorsa, dışarı çıkıyorsa, sergilere katılıyorsa ya da ülke sınırlarını geçiyorsa aşı yasal olarak zorunludur.

Bu aşılar yalnızca risk faktörleri varsa yapılır.

1) Kedi lösemisi (FeLV). Çok ciddi bir viral hastalıktır. Bağışıklık sistemini, kemik iliğini, kanı etkiler. Tümör, ağır enfeksiyon ve anemi riskini artırır. Aşı; yavru kedilere, dışarı çıkabilen kedilere ve başka kedilerle temas eden hayvanlara önerilir.

2) Klamidyoz (Chlamydia felis). Bakteriyel bir enfeksiyondur: şiddetli konjonktivit, gözlerden akıntı, solunum yollarında iltihap. Genellikle kedi çiftlikleri, barınaklar ve çok sayıda kedi bulunan evler aşılanır.

3) Bordetella bronchiseptica. Üst solunum yolu enfeksiyonlarına yol açar, daha çok barınaklarda, hayvan otellerinde, kedi çiftliklerinde görülür. Çoğu ev kedisi için aşıya gerek yoktur.

4) FIV (kedi bağışıklık yetmezliği virüsü). Bazı ülkelerde bu virüse karşı aşı bulunur, ancak sınırlı kullanılır, tam koruma sağlamaz ve hastalığın teşhisini zorlaştırabilir.

5) FIP (kedilerin bulaşıcı periton iltihabı). Kedi koronavirüsüne karşı intranazal bir aşı mevcuttur, ancak etkinliği yeterince kanıtlanmış sayılmaz.

Yalnızca evde, dışarı çıkmadan yaşayan bir kedi için genellikle şunlar önerilir: panlökopeni, herpesvirüs, kalisivirüs. Kuduz — yasal gerekliliklere, seyahatlere ve veteriner hekimin önerisine bağlıdır. FeLV, kedi başka hayvanlarla temas etmiyorsa genellikle gerekmez.

Bunun nedeni anneden geçen antikorlardır. Yavru kedi, hayatının ilk haftalarında annesinin sütüyle birlikte koruma alır. Bu antikorlar yavruyu korur, ama aynı zamanda aşının etki etmesini engeller.

Çok erken aşılanırsa, anneden gelen antikorlar aşıyı etkisiz hale getirir. Çok geç aşılanırsa, annenin koruması çoktan kaybolmuş, kendi bağışıklığı ise henüz oluşmamış olur.

Bu yüzden aşılama bir seri hâlinde yapılır: 8 hafta; 12 hafta; bazen 16 hafta. Böylece aşının bağışıklık sistemini "eğitebileceği" an neredeyse garanti altına alınır.

Bağışıklık hafızası zamanla zayıflar. Antikor sayısı azalır, hafıza hücreleri daha kötü çalışır. Zamanla koruma öyle bir düşer ki vücut enfeksiyona karşı yeniden savunmasız hale gelir. Aşıların çoğunun tekrarlanması gerekmesinin nedeni tam olarak budur.

Evet, hiçbir aşı %100 garanti vermez. Ama aşılı bir kedi hastalığı çok daha hafif, ciddi komplikasyon olmadan ve hayati risk en aza inmiş şekilde atlatır. Aşılamanın amacı, hastalığın şiddetini azaltmak ve ölümcül sonuçları önlemektir.

Modern preparatlar sıkı kalite kontrolünden geçer ve yüksek düzeyde saflaştırılmıştır. Yan etkiler görülebilir (halsizlik, hafif ateş), ama bunlar nadirdir ve hızla geçer.

Aşılama sonrası ciddi komplikasyon riski yüzde birin çok altındadır. Buna karşılık bazı enfeksiyonlarda ölüm riski şu seviyelere ulaşır: panlökopenide %50-90; belirtiler ortaya çıktıktan sonra kuduzda neredeyse %100. Dünya genelindeki veteriner kuruluşların aşılamayı kedi sağlığını korumanın en etkili yollarından biri olarak görmesinin nedeni tam olarak budur.

Rapel (tekrar aşı), bağışıklık korumasını sürdürmek için ilk aşılamadan sonra aşının yeniden uygulanmasıdır.

Yavru kedilerde ilk aşılama: 8-9 hafta — panlökopeni, herpesvirüs ve kalisivirüse karşı ilk aşı; 12 hafta — ikinci doz; 16 hafta — aşılamaya erken başlanmışsa üçüncü doz gerekebilir; 12-16 hafta — ilk kuduz aşısı; ilk aşılama serisi tamamlandıktan 12 ay sonra — ilk rapel.

Yetişkin kediler: panlökopeni (FPV) — bağışıklık uzun süre kalır, 3 yılda bir rapel; herpesvirüs (FHV-1) ve kalisivirüs (FCV) — risk yüksekse her yıl, düşükse 3 yılda bir; kuduz — aralık aşıya ve ülkenin mevzuatına göre değişir (1 ya da 3 yıl); FeLV — bulaşma riski sürüyorsa her yıl.

Yavru kediler: ağır enfeksiyon riski en yüksek grup, aşılama özellikle önemlidir.

Yetişkin kediler (1-7 yaş): zamanında aşılama ile bağışıklık genellikle iyi korunur.

Yaşlı kediler (10-12 yaş üzeri): yaş, tek başına aşıyı iptal etme nedeni değildir, ama aşıdan önce klinik muayene yapılır.

Kedide şunlar varsa veteriner kişiye özel bir aşı programı önerebilir: serbest dolaşım; bir çiftlikte ya da barınakta yaşama; sık seyahat; kronik hastalıklar; bağışıklık yetmezliği; bağışıklığı baskılayan ilaç tedavisi; gebelik ya da yavru kedi emzirme dönemi.

Çoğu durumda evet. Bazı aşılar sadece üç yılda bir yapılsa da, düzenli rapel koruyucu bakımın önemli bir parçası olmaya devam eder. Yaşla birlikte koruma "kalıcı" hale gelmez, bu yüzden veteriner her yıllık muayenede sağlık durumunu, bulaşma riskini değerlendirir ve o yıl hangi aşıların gerçekten tekrarlanması gerektiğine karar verir.