Репродуктивті денсаулық

Мысықтардың жыныстық циклі жыл мезгіліне және жарық мөлшеріне байланысты. Солтүстік жарты шарда мысықтар күндер ұзақ болатын көктем мен жазда ең белсенді болады. Қазаннан желтоқсанға дейін тыныштық кезеңі — аноэструс басталады, бұл кезде жыныстық гормондардың (эстрогендердің) деңгейі ең төменгі шегіне түседі. Дегенмен жасанды жарықтандырылған (тәулігіне шамамен 14 сағат жарық) пәтерлерде тұратын мысықтарда бұл цикл маусымға қарамастан жыл бойы жұмыс істеуі мүмкін.

Мысықтың циклі бірнеше кезеңнен тұрады, олардың әрқайсысының өз гормондары, мінез-құлқы және ағзадағы өзгерістері бар.

Проэструс (жыныстық қозуға дайындық) өте қысқа, әдетте бір тәуліктен аз уақыт созылады: ағза мүмкін болатын шағылысуға дайындалып, эстроген өндіре бастайды. Мысық өте еркелек болады, заттарға сүйкенеді, бірақ мысықтарды өзіне әлі жақындатпайды.

Эструс (нағыз жыныстық қозу) — мысықтың шағылысуға дайын болатын кезеңі. Ол 2-ден 19 күнге дейін (орта есеппен шамамен бір апта) созылады. Аналық безде жұмыртқа жасушалары жетіледі, гормон деңгейі күрт өседі, соның салдарынан мысықтың мінез-құлқы өзгереді: ол ерекше поза қабылдайды (арқасын иіп, құйрығын шеттетеді), қатты мияулайды, еденде домалайды және аз тамақ ішеді. Мұны бастан кешірмеген иелер кейде мысық ауырып қалды немесе қатты азап шегіп жатыр деп ойлайды.

Ветеринарияда жыныстық қозудың басқа да түрлері ажыратылады: «үзілген қозу» — белгілер басталып, содан кейін бірнеше күнге басылып, қайта оралатын жағдай (жас мысықтарда жиі кездеседі); созылмалы қозу — қозудың бір аптадан ұзаққа созылуы (сиам мысықтарында жиі кездеседі), бұл аналық бездегі гормоналды кисталарға байланысты болуы мүмкін.

Егер ұрықтану болмаса, интерэструс (қозулар аралығы) басталады, ол шамамен бір апта созылады — гормон деңгейі төмендейді, бірақ жаңа фолликулалар бірден жетіле бастайды, сондықтан тыныштық ұзаққа созылмайды және жанды титықтататын цикл қайтадан қайталанады.

Ұзақ уақыт бойы мысықтар тек шағылысу кезіндегі механикалық ынталандыру нәтижесінде ғана буаз бола алады деп есептелетін — бұл мысықтың жыныс мүшесіндегі микроскопиялық тікенекшелердің қажетті жүйке реакциясын іске қосуы арқасында болады.

Дегенмен қазіргі зерттеулер мысықтардың 30%-дан астамында овуляция мысықтардың қатысуынсыз-ақ өздігінен жүруі мүмкін екенін көрсетті. Бұл процесті еркек мысықтың иісі, жанында қозып тұрған басқа мысықтардың болуы немесе тіпті адамның мысықты арқасынан және бел тұсынан сипауы да іске қоса алады.

Өздігінен жүретін овуляцияның басты мәселесі мынада: егер мысық буаз болмаса, ағза ана болуға дайындала бастайды (50 күнге дейін созылатын жалған буаздылық басталады). Бұл кезде жатыр прогестерон гормонының әсеріне ұзақ уақыт ұшырайды — бұл жаңа қозулардан қорғайды, бірақ ауыр инфекциялар мен жатыр кисталарының даму қаупін күрт арттырады.

Мысықтардың буаздығы шамамен екі ай (орта есеппен 65–66 күн) созылады. Босанудың өзі 4-тен 42 сағатқа дейін уақыт алады. Мысықтар өте өнімді: бір ұрпақта әдетте 1-ден 5-ке дейін мысық туады, ал шағылысудан кейін буаз болу ықтималдығы өте жоғары — шамамен 74%.

Популяция осылай тез өсуі үшін еркек мысықтар да белсенді болуы керек. Еркек мысықтардың жыныстық жетілуі тестостеронның артуымен қатар жүреді, соның салдарынан жыныс мүшесінде мысықты ынталандыратын дәл сол тікенекшелер пайда болады.

Ветеринарлар еркек мысықтарды бір жасқа толғанға дейін ұрықтандыруға жібермеуді ұсынады, осылайша олардың ағзасы толық қалыптасып, сперма сапалы болады. Еркек мысықтардың репродуктивті қабілеті 10–12 жасқа дейін сақталады, дегенмен жасы ұлғайған сайын ұрықтың сапасы төмендейді.

Егер еркек мысық бедеу болса немесе денсаулығында мәселе болса, шағылысу бәрібір ұрғашы мысықта овуляцияны тудырады, бірақ буаздық болмайды — соның салдарынан мысық жалған буаздылықтан зардап шегеді, ал жатыр ауруларының қаупі артады. Сонымен қатар, кастрацияланбаған еркек мысықтар жиі аумақты белгілейді, басқа жануарларға агрессивті болады және оқшаулауды талап етеді.

Мысықтардың көбеюі туралы көптеген аңыздар бар. Ең танымалы — бір жұп мысық пен олардың ұрпағы бар болғаны 7 жылда 420 000 мысық туа алады деген аңыз. Іс жүзінде бұл сан мүмкін емес, өйткені ол идеалды жағдайларды болжайды: барлық мысықтардың жүз пайыз аман қалуын, олардың дереу ересек болуын, аурулар мен қарттықтың болмауын. Егер биологиялық заңдар осылай мінсіз жұмыс істесе, бір қалада 10 жылда 76 миллиард мысық туар еді.

Ғалымдардың нақты есептеулері көшедегі жоғары өлім-жітімді ескереді: үй жоқ мысық бөлтіректерінің шамамен 75%-ы өмірінің алғашқы айларында-ақ инфекциялардан, паразиттерден, аштықтан және көліктерден қаза табады. Осы қатал статистиканы ескергенде, бір жұп мысық пен олардың ұрпағы 7 жылда әлдеқайда аз, бірақ бәрібір қауіпті сан — шамамен 100 дана береді.

Заманауи компьютерлік модельдер популяцияның нақты қалай өсетінін және стерилизацияның оған қалай әсер ететінін есептеуге көмектеседі. Егер 50 мысықтан тұратын жабық топта ешқандай шара қолданылмаса, онда 10 жылда шамамен 1000 мысық бөлтірігі туып, өмір қиындықтарынан қырылады. Модельдеу көрсеткендей, жай ұстап алу мен эвтаназия жаппай стерилизациядай (ОСҚ бағдарламалары: Ұстап алу — Стерилизациялау — Қайтару) тиімді жұмыс істемейді. Стерилизация деңгейі қажетті межеге жеткенде, жаңа мысық бөлтіректерінің саны нөлге дейін төмендейді, популяция тұрақталады, содан кейін қыскара бастайды.

Стерилизация тек иесіз жануарлар мәселесін шешіп қана қоймайды, сонымен қатар нақты бір үй жануарының денсаулығын да қорғайды. Ауқымды медициналық зерттеулер стерилизацияланған еркек мысықтар кастрацияланбағандарға қарағанда орта есеппен 62% ұзақ, ал стерилизацияланған ұрғашы мысықтар стерилизацияланбағандарға қарағанда 39% ұзақ өмір сүретінін көрсетеді. Мұндай айырмашылық қарапайым түсіндіріледі: кастрацияланған жануарлар үйден сирек қашады, көше төбелестеріне қатыспайды (демек, иммунодефицит немесе лейкоз сияқты қауіпті вирустарды жұқтырмайды) және репродуктивті жүйе ауруларына ұшырамайды.

Пиометра (жатырдың іріңді қабынуы) — жатыр іріңге толатын, өмірге қауіпті ауру. Бұрын оған тек иттер шалдығады деп есептелетін, бірақ мысықтар да одан кем зардап шекпейді, әсіресе орта және егде жаста (орта есеппен шамамен 7,5 жаста). Ауру гормондардың әсерінен дамиды: қайталанатын жалған буаздықтар жатыр қабығының өсуіне және көп сөл бөлуіне себеп болады, сонымен қатар жергілікті иммунитет төмендейді де, бактериялар (жиі ішек таяқшасы) оңай ішке енеді. Мысықтардағы белгілер жиі жасырын болады — жыныс мүшесінен бөлінетін сөлді әрдайым бірден байқай бермейді, өйткені мысықтар өте тазалықты жақсы көреді, оның орнына жануар селқос болып, тамақтан бас тартады және құсуы мүмкін. Ем-домдаудың басты әдісі — жатыр мен аналық бездерді алып тастайтын шұғыл операция; кешіктірсе, қан улануы басталуы мүмкін. Әдеттегі жоспарлы стерилизация бұл аурудың даму қаупін толығымен жояды.

Сүт бездерінің ісіктері — мысықтардағы жиілігі бойынша үшінші онкологиялық ауру. Иттерде ісіктердің жартысы қатерсіз болса, мысықтарда мұндай түзілімдердің 90%-дан астамы қатерлі болып келеді, олар өте тез өседі және өкпеге метастаз береді. Мұндай ісіктердің өсуінің басты ынталандырушысы — қозу кезеңіндегі жыныстық гормондар, сондықтан ең жақсы алдын алу — уақытында жасалған стерилизация.

Осы статистикаға сүйене отырып, әлем бойынша ветеринарлық ұйымдар «Fix by Five» («5 айға дейін стерилизациялаңыз») науқанын бастады: мысық бөлтіректеріне жоспарлы операцияны олар 5 айға толғанға дейін қатаң жасау ұсынылады. Ерте стерилизация өсуге зиян тигізеді немесе еркек мысықтардың несеп шығару жолын қалай да тарылтады деген аңыздар ғылым тарапынан бұрыннан жоққа шығарылған — ерте жастағы операция әлдеқайда жеңіл өтеді, жануарлар наркоздан тезірек шығады, ал панасыздар үйлері қажетсіз мысық бөлтіректерімен толмайды.