Reproduktivno zdravlje

Reproduktivni ciklus mačke zavisi od godišnjeg doba i količine dnevne svjetlosti. Na sjevernoj hemisferi mačke su najaktivnije u proljeće i ljeto, kad su dani dugi. Od oktobra do decembra slijedi period mirovanja — anestrus — kad nivo polnih hormona (estrogena) pada na minimum. Međutim, kod mačaka koje žive u stanu uz vještačko osvjetljenje (oko 14 sati svjetla dnevno) ovaj ciklus može trajati tokom cijele godine, bez obzira na godišnje doba.

Ciklus mačke sastoji se od nekoliko faza, svaka sa svojim hormonima, ponašanjem i tjelesnim promjenama.

Proestrus (priprema za tjeranje) traje veoma kratko, obično manje od dana: organizam počinje da stvara estrogen, pripremajući se za moguće parenje. Mačka postaje veoma nježna i trlja se o predmete, ali još ne pušta mužjake blizu.

Estrus (samo tjeranje) je period kad je mačka spremna za parenje. Traje od 2 do 19 dana (u proseku oko sedmicu dana). Jajne ćelije sazrijevaju u jajnicima, a nivo hormona naglo raste, što mijenja ponašanje mačke: zauzima karakterističan položaj (izvija leđa i drži rep u stranu), glasno mjauče, valja se po podu i manje jede. Vlasnici koji to ranije nisu vidjeli ponekad misle da je mačka bolesna ili da je boli.

Veterina poznaje i druge varijante tjeranja: „podjeljeno tjeranje“ — kad znaci počnu, oslabe na dan-dva, pa se ponovo vrate (često kod mladih mačaka); produženo tjeranje — kad traje duže od sedmicu dana (često kod sijamskih mačaka), što može biti povezano sa hormonskim cistama na jajnicima.

Ako ne dođe do oplodnje, slijedi interevstrus (razmak između ciklusa), koji traje oko sedmicu dana — nivo hormona opada, ali odmah počinju da sazrijevaju novi folikuli, pa zatišje ne traje dugo i iscrpljujući ciklus počinje iznova.

Dugo se vjerovalo da mačke mogu da ostanu skotne samo kao rezultat mehaničkog nadražaja tokom parenja — njega izazivaju mikroskopske bodlje na penisu mačora, koje pokreću potreban nervni refleks.

Međutim, savremena istraživanja pokazala su da kod više od 30% mačaka ovulacija može da se dogodi spontano — bez ikakvog učešća mužjaka. Taj proces može pokrenuti miris mačora, prisustvo drugih mačaka koje se tjeraju u blizini, pa čak i obično maženje po leđima i krstima od strane čovjeka.

Glavni problem spontane ovulacije je u tome što, ako mačka ne ostane skotna, njen organizam ipak počinje da se priprema za majčinstvo (nastaje lažna skotnost, koja traje do 50 dana). Tokom tog vremena materica je dugo izložena hormonu progesteronu — to štiti od novih tjeranja, ali znatno povećava rizik od ozbiljnih infekcija i cista na materici.

Skotnost kod mačaka traje oko dva mjeseca (u proseku 65-66 dana). Sam porođaj traje od 4 do 42 sata. Mačke su veoma plodne: leglo obično ima 1 do 5 mačića, a vjerovatnoća da mačka ostane skotna poslije parenja veoma je visoka — skoro 74%.

Da bi populacija rasla tako brzo, i mačori moraju biti aktivni. Polna zrelost mačora dolazi sa porastom testosterona, koji upravo izaziva razvoj onih bodlji na penisu što nadražuju ženku.

Veterinari savjetuju da se mačori ne koriste za priplod prije nego što napune godinu dana, da bi im organizam bio potpuno razvijen, a sperma dobrog kvaliteta. Sposobnost mačora za razmnožavanje traje do 10-12 godina, mada kvalitet sjemena s godinama opada.

Ako je mačor neplodan ili ima zdravstvene probleme, parenje ipak izaziva ovulaciju kod ženke, ali do skotnosti ne dolazi — zbog toga ženka pati od lažne skotnosti, a rizik od bolesti materice raste. Osim toga, nesterilizirani mačori često obilježavaju teritoriju, agresivni su prema drugim životinjama i moraju se držati odvojeno.

Oko razmnožavanja mačaka ima mnogo mitova. Najpoznatija je legenda da jedan par mačaka i njihovi potomci mogu da donesu na svijet 420.000 mačića za samo 7 godina. U praksi je taj broj nemoguć, jer podrazumijeva idealne uslove: 100% preživljavanje svakog mačeta, trenutno sazrijevanje i bez bolesti i starenja. Kad bi biološki zakoni zaista tako savršeno funkcionisali, samo jedan grad bi za 10 godina dobio 76 milijardi mačaka.

Realni naučni proračuni uzimaju u obzir visoku smrtnost na ulici: oko 75% mačića lutalica ugine u prvih nekoliko mjeseci života od infekcija, parazita, gladi i automobila. Kad se uračuna ova surova stvarnost, par mačaka i njihovi potomci za 7 godina daju mnogo manji, ali i dalje zabrinjavajući broj — oko 100 životinja.

Savremeni kompjuterski modeli pomažu da se tačno izračuna kako populacija raste i kako na nju utiče sterilizacija. Ako se u zatvorenoj koloniji od 50 mačaka ništa ne preduzme, za 10 godina rodi se i od teškoća tamošnjeg života ugine oko 1.000 mačića. Modeliranje pokazuje da obično hvatanje i eutanazija ne djeluju ni približno tako efikasno kao masovna sterilizacija (programi TNR: Trap-Neuter-Return — uhvati, steriliziraj, vrati). Kad stopa sterilizacije dostigne potreban prag, broj novih mačića pada na nulu, populacija se stabilizira, a zatim počinje da opada.

Sterilizacija ne rješava samo problem napuštenih životinja — ona štiti i zdravlje svakog ljubimca. Velika medicinska istraživanja pokazuju da sterilizirani mačori žive u proseku 62% duže od nesteriliziranih, a sterilizirane ženke 39% duže od nesteriliziranih. Ta razlika ima jednostavno objašnjenje: sterilizirane životinje rjeđe odlutaju od kuće, ne ulaze u ulične tuče (pa se ne zaraze opasnim virusima kao što su FIV ili leukemija) i ne obolijevaju od bolesti polnih organa.

Piometra (gnojna infekcija materice) je stanje opasno po život u kom se materica ispuni gnojem. Ranije se mislilo da od nje pate samo psi, ali mačke obolijevaju podjednako, naročito u srednjem i starijem dobu (u proseku oko 7.5 godina). Bolest se razvija zbog hormona: ponovljene lažne skotnosti dovode do zadebljanja sluzokože materice i lučenja velike količine tečnosti, dok lokalni imunitet opada i bakterije (često E. coli) lako prodiru unutra. Simptomi kod mačaka često su skriveni — iscedak se ne primijeti uvijek, jer se mačke veoma pažljivo umivaju — umjesto toga životinja postaje letargična, odbija hranu i može da povraća. Glavno liječenje je hitna operacija uklanjanja materice i jajnika; ako se odloži, može nastupiti trovanje krvi (sepsa). Planska sterilizacija potpuno uklanja rizik od ove bolesti.

Tumori mliječne žlijezde su treći najčešći rak kod mačaka. Za razliku od pasa, kod kojih je oko polovine takvih tumora dobroćudno, kod mačaka je više od 90% ovih izraslina zloćudno — brzo rastu i šire se u pluća. Glavni pokretač rasta ovih tumora su polni hormoni koji se luče tokom tjeranja, pa je najbolja prevencija sterilizacija u pravo vrijeme.

Na osnovu ovih dokaza veterinarske organizacije širom svijeta pokrenule su kampanju „Fix by Five“: preporučuje se da mačići imaju planiranu operaciju strogo prije nego što napune 5 mjeseci. Mitovi da rana sterilizacija šteti rastu ili sužava mokraćni kanal kod mačora nauka je odavno opovrgla — operaciju u mladom uzrastu životinje mnogo lakše podnose, brže se bude iz anestezije, a prihvatilišta prestaju da se pune neželjenim mačićima.