Αναπαραγωγική υγεία

Ο αναπαραγωγικός κύκλος της γάτας εξαρτάται από την εποχή και τη διάρκεια του φωτός της ημέρας. Στο βόρειο ημισφαίριο οι γάτες είναι πιο δραστήριες την άνοιξη και το καλοκαίρι, όταν οι μέρες είναι μεγάλες. Από τον Οκτώβριο έως τον Δεκέμβριο ακολουθεί περίοδος ηρεμίας — ο άνοιστρος — όταν τα επίπεδα της ορμόνης του φύλου (οιστρογόνων) πέφτουν στο ελάχιστο. Όμως στις γάτες που ζουν μέσα στο σπίτι με τεχνητό φωτισμό (περίπου 14 ώρες φως την ημέρα), αυτός ο κύκλος μπορεί να συνεχίζεται όλο τον χρόνο, ανεξάρτητα από την εποχή.

Ο κύκλος της γάτας αποτελείται από διάφορα στάδια, το καθένα με τις δικές του ορμόνες, συμπεριφορές και σωματικές αλλαγές.

Ο προοίστρος (προετοιμασία για τον οίστρο) διαρκεί πολύ λίγο, συνήθως λιγότερο από μία μέρα: ο οργανισμός αρχίζει να παράγει οιστρογόνα προετοιμαζόμενος για πιθανό ζευγάρωμα. Η γάτα γίνεται πολύ τρυφερή και τρίβεται στα αντικείμενα, αλλά ακόμα δεν αφήνει τα αρσενικά να πλησιάσουν.

Ο οίστρος (η ίδια η «ζέστη») είναι η περίοδος που η γάτα είναι έτοιμη για ζευγάρωμα. Διαρκεί από 2 έως 19 μέρες (κατά μέσο όρο περίπου μία εβδομάδα). Τα ωάρια ωριμάζουν στις ωοθήκες και τα επίπεδα των ορμονών ανεβαίνουν απότομα, κάτι που αλλάζει τη συμπεριφορά της γάτας: παίρνει μια χαρακτηριστική στάση (κυρτώνει την πλάτη και κρατά την ουρά στο πλάι), νιαουρίζει δυνατά, κυλιέται στο πάτωμα και τρώει λιγότερο. Ιδιοκτήτες που δεν το έχουν ξαναδεί μερικές φορές νομίζουν ότι η γάτα είναι άρρωστη ή πονάει.

Η κτηνιατρική αναγνωρίζει και άλλες παραλλαγές του οίστρου: «διασπασμένος οίστρος» — όταν τα σημάδια αρχίζουν, εξασθενούν για δυο μέρες και μετά επανέρχονται (συχνό στις νεαρές γάτες)· παρατεταμένος οίστρος — όταν διαρκεί πάνω από μία εβδομάδα (συχνό στις Σιαμέζες), κάτι που μπορεί να σχετίζεται με ορμονικές κύστεις στις ωοθήκες.

Αν δεν γίνει γονιμοποίηση, ακολουθεί ο μεσοοίστρος (το διάστημα ανάμεσα στους κύκλους), που διαρκεί περίπου μία εβδομάδα — τα επίπεδα των ορμονών πέφτουν, αλλά αμέσως αρχίζουν να ωριμάζουν νέα ωοθυλάκια, οπότε η ηρεμία δεν κρατά πολύ και ο εξαντλητικός κύκλος ξεκινά ξανά από την αρχή.

Για πολύ καιρό πιστευόταν ότι οι γάτες μένουν έγκυες μόνο ως αποτέλεσμα μηχανικού ερεθισμού κατά το ζευγάρωμα — αυτό προκαλείται από μικροσκοπικές ακίδες στο πέος του αρσενικού, που πυροδοτούν το απαραίτητο νευρικό αντανακλαστικό.

Η σύγχρονη έρευνα όμως έδειξε ότι σε περισσότερο από το 30% των γατών η ωορρηξία μπορεί να γίνει αυθόρμητα — χωρίς καμία συμμετοχή αρσενικού. Αυτή η διαδικασία μπορεί να πυροδοτηθεί από τη μυρωδιά ενός αρσενικού, από την παρουσία άλλων γατών σε οίστρο κοντά ή ακόμα και απλώς από το χάδι ενός ανθρώπου στην πλάτη και στη μέση της γάτας.

Το κύριο πρόβλημα της αυθόρμητης ωορρηξίας είναι ότι, αν η γάτα δεν μείνει έγκυος, ο οργανισμός της αρχίζει παρ' όλα αυτά να προετοιμάζεται για μητρότητα (εμφανίζεται ψευδοκύηση, που διαρκεί έως 50 μέρες). Σε αυτό το διάστημα η μήτρα εκτίθεται για μεγάλο διάστημα στην ορμόνη προγεστερόνη — αυτό προστατεύει από νέους οίστρους, αλλά αυξάνει σημαντικά τον κίνδυνο σοβαρών λοιμώξεων και κύστεων στη μήτρα.

Η εγκυμοσύνη στις γάτες διαρκεί περίπου δύο μήνες (κατά μέσο όρο 65-66 μέρες). Ο ίδιος ο τοκετός διαρκεί από 4 έως 42 ώρες. Οι γάτες είναι πολύ γόνιμες: μια γέννα έχει συνήθως 1 έως 5 γατάκια και η πιθανότητα εγκυμοσύνης μετά το ζευγάρωμα είναι πολύ υψηλή — σχεδόν 74%.

Για να μεγαλώνει ένας πληθυσμός τόσο γρήγορα, πρέπει να είναι δραστήρια και τα αρσενικά. Η σεξουαλική ωρίμανση των αρσενικών έρχεται με την αύξηση της τεστοστερόνης, που είναι αυτή που προκαλεί την εμφάνιση των ακίδων στο πέος, οι οποίες ερεθίζουν το θηλυκό.

Οι κτηνίατροι συμβουλεύουν να μη χρησιμοποιούνται τα αρσενικά για αναπαραγωγή πριν κλείσουν τον έναν χρόνο, ώστε ο οργανισμός τους να έχει αναπτυχθεί πλήρως και το σπέρμα τους να είναι καλής ποιότητας. Η αναπαραγωγική ικανότητα των αρσενικών διατηρείται έως την ηλικία των 10-12 ετών, αν και η ποιότητα του σπέρματος μειώνεται με την ηλικία.

Αν ένα αρσενικό είναι στείρο ή έχει προβλήματα υγείας, το ζευγάρωμα προκαλεί παρ' όλα αυτά ωορρηξία στο θηλυκό, αλλά δεν ακολουθεί εγκυμοσύνη — ως αποτέλεσμα το θηλυκό περνά ψευδοκύηση και αυξάνεται ο κίνδυνος ασθενειών της μήτρας. Επιπλέον, τα μη στειρωμένα αρσενικά μαρκάρουν συχνά την επικράτεια, είναι επιθετικά με άλλα ζώα και πρέπει να κρατιούνται απομονωμένα.

Γύρω από την αναπαραγωγή των γατών υπάρχουν πολλοί μύθοι. Ο πιο γνωστός είναι ο θρύλος ότι ένα ζευγάρι γατών και οι απόγονοί του μπορούν να φέρουν στον κόσμο 420.000 γατάκια σε μόλις 7 χρόνια. Στην πράξη αυτός ο αριθμός είναι αδύνατος, αφού προϋποθέτει ιδανικές συνθήκες: 100% επιβίωση κάθε γατακιού, άμεση ωρίμανση και καμία ασθένεια ή γήρανση. Αν οι βιολογικοί νόμοι λειτουργούσαν πράγματι τόσο τέλεια, μία μόνο πόλη θα έβγαζε 76 δισεκατομμύρια γάτες σε 10 χρόνια.

Οι ρεαλιστικοί επιστημονικοί υπολογισμοί λαμβάνουν υπόψη την υψηλή θνησιμότητα στον δρόμο: περίπου το 75% των αδέσποτων γατακιών πεθαίνει τους πρώτους μήνες της ζωής του από λοιμώξεις, παράσιτα, πείνα και αυτοκίνητα. Αν συνυπολογίσουμε αυτή τη σκληρή πραγματικότητα, ένα ζευγάρι γατών και οι απόγονοί του σε 7 χρόνια δίνουν πολύ μικρότερο, αλλά και πάλι ανησυχητικό αριθμό — περίπου 100 ζώα.

Τα σύγχρονα μοντέλα υπολογιστών βοηθούν να υπολογιστεί με ακρίβεια πώς μεγαλώνει ένας πληθυσμός και πώς τον επηρεάζει η στείρωση. Αν δεν ληφθούν μέτρα σε μια κλειστή αποικία 50 γατών, σε 10 χρόνια θα γεννηθούν και θα πεθάνουν από τις δυσκολίες της ζωής εκεί περίπου 1.000 γατάκια. Τα μοντέλα δείχνουν ότι η απλή σύλληψη και ευθανασία δεν λειτουργούν σχεδόν τόσο αποτελεσματικά όσο η μαζική στείρωση (προγράμματα TNR: Trap-Neuter-Return — σύλληψη, στείρωση, επιστροφή). Μόλις το ποσοστό στείρωσης φτάσει το απαραίτητο όριο, ο αριθμός των νέων γατακιών πέφτει στο μηδέν, ο πληθυσμός σταθεροποιείται και μετά αρχίζει να μειώνεται.

Η στείρωση δεν λύνει μόνο το πρόβλημα των αδέσποτων ζώων — προστατεύει και την υγεία κάθε κατοικιδίου. Μεγάλες ιατρικές μελέτες δείχνουν ότι τα στειρωμένα αρσενικά ζουν κατά μέσο όρο 62% περισσότερο από τα μη στειρωμένα, και τα στειρωμένα θηλυκά 39% περισσότερο από τα μη στειρωμένα. Αυτή η διαφορά έχει απλή εξήγηση: τα στειρωμένα ζώα απομακρύνονται λιγότερο από το σπίτι, δεν μπλέκουν σε καβγάδες στον δρόμο (άρα δεν κολλούν επικίνδυνους ιούς όπως το FIV ή τη λευχαιμία) και δεν εμφανίζουν ασθένειες του αναπαραγωγικού συστήματος.

Η πυομήτρα (πυώδης λοίμωξη της μήτρας) είναι μια απειλητική για τη ζωή πάθηση όπου η μήτρα γεμίζει με πύον. Παλιότερα πιστευόταν ότι πάσχουν μόνο οι σκύλοι, αλλά οι γάτες προσβάλλονται εξίσου, ειδικά στη μέση και μεγάλη ηλικία (κατά μέσο όρο γύρω στα 7.5 χρόνια). Η ασθένεια αναπτύσσεται λόγω των ορμονών: οι επαναλαμβανόμενες ψευδοκυήσεις κάνουν το τοίχωμα της μήτρας να παχαίνει και να εκκρίνει μεγάλες ποσότητες υγρού, ενώ η τοπική ανοσία πέφτει και τα βακτήρια (συχνά E. coli) μπαίνουν εύκολα. Τα συμπτώματα στις γάτες είναι συχνά κρυφά — οι εκκρίσεις δεν φαίνονται πάντα, αφού οι γάτες καθαρίζονται πολύ σχολαστικά — αντίθετα, το ζώο γίνεται ληθαργικό, αρνείται την τροφή και μπορεί να κάνει εμετό. Η κύρια θεραπεία είναι επείγουσα χειρουργική αφαίρεση της μήτρας και των ωοθηκών· αν καθυστερήσει, μπορεί να εμφανιστεί σηψαιμία. Η προγραμματισμένη στείρωση εξαλείφει εντελώς τον κίνδυνο αυτής της ασθένειας.

Οι όγκοι του μαστικού αδένα είναι ο τρίτος πιο συχνός καρκίνος στις γάτες. Σε αντίθεση με τους σκύλους, όπου περίπου οι μισοί τέτοιοι όγκοι είναι καλοήθεις, στις γάτες πάνω από το 90% αυτών των όγκων είναι κακοήθεις, μεγαλώνουν πολύ γρήγορα και κάνουν μεταστάσεις στους πνεύμονες. Η κύρια κινητήρια δύναμη της ανάπτυξης αυτών των όγκων είναι οι ορμόνες του φύλου που απελευθερώνονται στους οίστρους, γι' αυτό η καλύτερη πρόληψη είναι η στείρωση την κατάλληλη στιγμή.

Με βάση αυτά τα στοιχεία, κτηνιατρικοί οργανισμοί σε όλο τον κόσμο ξεκίνησαν την καμπάνια «Fix by Five»: συνιστάται τα γατάκια να κάνουν την προγραμματισμένη επέμβαση αυστηρά πριν κλείσουν τους 5 μήνες. Οι μύθοι ότι η πρώιμη στείρωση βλάπτει την ανάπτυξη ή στενεύει την ουρήθρα στα αρσενικά έχουν από καιρό διαψευστεί από την επιστήμη — η επέμβαση σε μικρή ηλικία είναι πολύ πιο εύκολη για την ανάρρωση των ζώων, ξυπνούν πιο γρήγορα από τη νάρκωση και τα καταφύγια σταματούν να γεμίζουν με ανεπιθύμητα γατάκια.